رتینوپاتی دیابتی چیست؟ علائم و راه‌های درمان

رتینوپاتی دیابتی یکی از شایع‌ترین عوارض چشمی بیماری دیابت است که می‌تواند باعث کاهش شدید بینایی و نابینایی شود. افزایش طولانی ‌مدت قند خون باعث آسیب به مویرگ‌های ظریف شبکیه می‌شود، لایه‌ای حساس در پشت چشم که مسئول تبدیل نور به پیام‌های عصبی است.

طبق گزارش سازمان جهانی بهداشت (WHO)، تقریبا ۳۰ تا ۴۰ درصد افراد مبتلا به دیابت درجاتی از رتینوپاتی را تجربه می‌کنند. تشخیص زودهنگام، کنترل دقیق قند خون، فشار خون و چربی‌ها، و معاینات منظم چشم می‌تواند به طور قابل توجهی از پیشرفت این بیماری جلوگیری کند.

رتینوپاتی دیابتی (Diabetic Retinopathy) نوعی آسیب شبکیه است که بر اثر افزایش طولانی‌ مدت قند خون ایجاد می‌شود. شبکیه مسئول تبدیل نور به سیگنال‌های عصبی است و آسیب به عروق کوچک آن می‌تواند باعث تاری دید، دیدن لکه‌های شناور، و کاهش شدید بینایی شود.

با پیشرفت بیماری، رگ‌های خونی غیرطبیعی در شبکیه شکل می‌گیرند که شکننده هستند و ممکن است خونریزی کنند. به این وضعیت رتینوپاتی تکثیری(پرولیفراتیو) گفته می‌شود و در صورت عدم درمان می‌تواند منجر به جداشدگی شبکیه و نابینایی شود.

علائم در مراحل اولیه اغلب خفیف یا غیرقابل مشاهده هستند، اما با پیشرفت بیماری می‌توان موارد زیر را مشاهده کرد:

• تاری دید یا دید موج‌دار
• مشاهده نقاط شناور یا لکه‌های تاریک در میدان دید
• کاهش دید در شب
• کاهش توانایی تشخیص رنگ‌ها
• خونریزی داخل چشم
• از دست رفتن دید مرکزی یا محیطی

تشخیص زودهنگام  با معاینه منظم چشم بسیار مهم است، زیرا درمان به موقع می‌تواند از نابینایی پیشگیری کند.

طبق توصیه وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی:

کنترل منظم قند خون، فشار خون و چربی‌ها همراه با معاینات سالانه چشم، بهترین راه برای پیشگیری از بروز عوارض چشمی در بیماران دیابتی است.

• در مراحل اولیه رخ می‌دهد و معمولا بدون علامت است.
• مویرگ‌های شبکیه دچار نشت یا انسداد می‌شوند.
• تورم ماکولا (Edema Macula) ممکن است رخ دهد که باعث تاری دید می‌شود.

• در مراحل پیشرفته، عروق خونی جدید غیرطبیعی در شبکیه شکل می‌گیرند.
• این عروق شکننده هستند و خونریزی می‌کنند.
• ممکن است منجر به خونریزی چشم در اثر دیابت و جداشدگی شبکیه شوند.
• از دست رفتن بینایی در این مرحله سریع و قابل توجه است.

با وجود اینکه رتینوپاتی بیشتر در بزرگسالان دیده می‌شود، کودکان و نوجوانان مبتلا به دیابت نوع ۱ نیز در معرض خطر هستند.

نکات مهم:

رتینوپاتی معمولا پس از ۵ سال از شروع دیابت در کودکان شروع می‌شود.

معاینات منظم سالیانه برای تشخیص زودهنگام ضروری است.

کنترل دقیق قند خون در کودکان می‌تواند خطر بروز رتینوپاتی را تا ۷۶٪ کاهش دهد.

داروهای تزریقی داخل چشم (Intravitreal Injections) نظیر  (Anti-VEGF آفلبرسپت، رانیبیزوماب، بواسیزوماب) با مهار رشد عروق جدید و کاهش تورم ماکولا باعث بهبود دید می‌شوند.

• کورتیکواستروئیدها گاهی برای کاهش التهاب و ادم شبکیه به کار می‌روند.
• درمان دارویی معمولا در ترکیب با لیزر و کنترل قند توصیه می‌شود.

Laser Photocoagulation یک روش استاندارد برای کنترل پیشرفت رتینوپاتی است:

• عروق نشت‌کننده بسته می‌شوند.
• رشد عروق جدید غیرطبیعی محدود می‌شود.
• ریسک خونریزی و جداشدگی شبکیه کاهش می‌یابد.

اگرچه درمان خانگی رتینوپاتی دیابتی به ‌صورت قطعی وجود ندارد، رعایت نکات زیر به کاهش پیشرفت بیماری کمک می‌کند:

• کنترل دقیق قند خون: با پایش منظم قند و رعایت رژیم غذایی مناسب.
• تغذیه سالم و غنی از آنتی‌اکسیدان‌ها: مصرف سبزیجات سبز، میوه‌های تازه، و ویتامین‌های C و E
• کنترل فشار خون و چربی‌ها: فشار خون بالا و چربی خون، ریسک آسیب شبکیه را افزایش می‌دهند.
• ورزش منظم: فعالیت‌های سبک تا متوسط باعث بهبود گردش خون و کنترل قند می‌شوند.
• ترک سیگار و اجتناب از دخانیات: سیگار موجب التهاب و آسیب عروقی شبکیه می‌شود.

پیشگیری همواره موثرتر از درمان است. اقدامات پیشگیرانه شامل:

• کنترل متابولیک: نگه داشتن قند خون، فشار و چربی‌ها در محدوده طبیعی.
• معاینات منظم چشم: هر فرد دیابتی باید حداقل سالی یک‌ بار معاینه کامل شبکیه انجام دهد.
• سبک زندگی سالم: رژیم غذایی مناسب، فعالیت بدنی منظم و اجتناب از دخانیات.
• آموزش بیمار: اطلاع‌رسانی درباره علائم اولیه و خطرات پیشرفت بیماری.

خانم ۵۵ ساله مبتلا به دیابت نوع ۲ با تاری دید مراجعه کرد. قند خون ناشتا ۲۳۰ mg/dl بود.

تشخیص: خونریزی خفیف در شبکیه (NPDR)

مدیریت: کنترل دقیق قند، شروع تزریق Anti-VEGF و لیزر موضعی

نتیجه: پس از ۶ ماه دید بهبود یافت و پیشرفت بیماری متوقف شد

آقای ۴۰ ساله دیابتی نوع ۱ بدون علامت خاص برای چکاپ مراجعه کرد.

تشخیص: رتینوپاتی غیرتکثیری خفیف

مدیریت: تنظیم رژیم غذایی، آموزش کنترل قند، پیگیری هر ۶ ماه

نتیجه: پس از یک سال، بیماری پیشرفت نکرد

خانم ۶۵ ساله با سابقه ۲۰ سال دیابت نوع ۲ به دلیل دید تاریک مراجعه کرد.

تشخیص: رتینوپاتی تکثیری با خونریزی داخل زجاجیه

مدیریت: لیزر گسترده + جراحی ویترکتومی

نتیجه: دید بهبود نسبی یافت، پیشرفت بیماری کنترل شد

آقای ۳۵ ساله دیابتی نوع ۱ با تاری دید شبانه مراجعه کرد.

تشخیص: ادم ماکولا مقاوم به درمان اولیه

مدیریت: تزریق Anti-VEGF به‌صورت ماهانه، کنترل دقیق قند

نتیجه: پس از ۴ ماه، دید شبانه بهبود یافت

خانم ۵۰ ساله مبتلا به دیابت نوع ۲ با خونریزی جزئی داخل چشم مراجعه کرد.

تشخیص: رتینوپاتی تکثیری با خونریزی محدود

مدیریت: لیزر تکمیلی + کنترل فشار و قند خون

نتیجه: خونریزی متوقف شد و دید حفظ شد

رتینوپاتی دیابتی یک عارضه شایع و جدی در بیماران دیابتی است که در صورت عدم تشخیص و درمان می‌تواند منجر به نابینایی شود.

نکات کلیدی:

• کنترل دقیق قند، فشار و چربی خون
• معاینات منظم سالیانه چشم
• درمان‌های دارویی، لیزر و جراحی در مراحل پیشرفته
• رعایت سبک زندگی سالم و ترک سیگار

پیشگیری همواره موثرتر از درمان است و تشخیص زودهنگام می‌تواند بینایی را حفظ کند.